शिखंडी

आज युद्धाचा दहावा दिवस संपला होता…

सूर्य बराच आधी अस्ताला गेला होता, पण कुरुक्षेत्र अजूनही झोपलेलं नव्हतं.
क्षितिजावर उरलेला केशरी प्रकाश काळ्या अंधारात विरघळत होता, आणि त्या मंद प्रकाशात रणभूमीचं भयानक रूप अधिक स्पष्ट दिसत होतं.

माती… ती आता माती उरलीच नव्हती.
ती लाल झाली होती  रक्ताने, घामाने, आणि हजारो अपूर्ण स्वप्नांनी.
कुठे रथांच्या चाकांनी खोल खोल खाचा पडलेल्या,
कुठे घोड्यांच्या टापांनी जमीन फाटलेली,
आणि कुठे तलवारींच्या वारांनी उडालेली धूळ अजून हवेत तरंगत होती.

जिथे सकाळी रणशिंग वाजलं होतं,
जिथे हजारो रथ विजेसारखे धावत होते,
जिथे वीरांच्या गर्जना आकाश फाडत होत्या…

तिथे आता फक्त एक विचित्र, अंगावर काटा आणणारी शांतता पसरली होती.

पण ती शांतता मृत नव्हती…
ती जिवंत होती  वेदनेने, आक्रोशाने, आणि शेवटच्या श्वासांच्या आवाजाने.

जिकडे तिकडे जखमी सैनिक पडले होते.
कोणाचा हात तुटलेला, अजूनही तलवारीची मूठ घट्ट पकडलेली…
कोणाच्या छातीत बाण घुसलेला, आणि प्रत्येक श्वासासोबत रक्त बाहेर येत होतं…
कोणीतरी डोळे उघडे ठेवून आकाशाकडे पाहत होता जणू शेवटचा प्रश्न विचारत होता: “हे सगळं कशासाठी?”

काहींच्या ओठांवर फक्त एकच शब्द होता  “आई…”
काहींना आपल्या पत्नीचं, मुलांचं चेहऱं दिसत होतं…
आणि काहींनी तर आधीच हार मानली होती ते शांत पडले होते, कायमचे.

वैद्य इकडून तिकडे धावत होते,
त्यांच्या हातात औषधं, पट्ट्या, आणि थकलेली आशा होती.
ते जखमा बांधत होते, रक्त थांबवण्याचा प्रयत्न करत होते…
पण त्यांच्या डोळ्यांत स्पष्ट दिसत होतं 
आज काही जखमा कधीच भरून निघणार नव्हत्या.

रात्रीचा अंधार हळूहळू रणभूमीवर पसरत होता…
आणि त्या अंधारासोबत वाढत होती एक भयाण, दाबून टाकणारी शांतता.

अचानक कुठेतरी एखाद्या जखमीचा ओरड ऐकू येई,
किंवा एखाद्या घोड्याचा वेदनेने भरलेला हिनहिनाट…
आणि पुन्हा सगळं शांत.

त्या रणभूमीपासून थोड्याशा अंतरावर,
एक मोठा शामियाना उभारलेला होता.

बाहेर मशाली पेटत होत्या,
त्यांच्या थरथरणाऱ्या प्रकाशात सावल्या लांब लांब पसरत होत्या 
जणू अजूनही तलवारी चालत आहेत,
जणू युद्ध अजून संपलेलंच नाही.

वाऱ्याच्या हलक्या झुळुकीने त्या मशाली हलत होत्या,
आणि प्रत्येक हालचालीसोबत त्या सावल्या जिवंत होत होत्या…

पण त्या शामियान्याच्या आत…

एक वेगळीच शांतता होती.
भयानक नाही… पण खोल.
जणू काळ स्वतः थांबून गेला होता.

जणू वर्षानुवर्ष धगधगत असलेलं वादळ
आज अचानक शांत झालं होतं 
पण त्याची राख अजूनही हवेत होती.

आणि त्या शांततेच्या मध्यभागी…
ती उभी होती.

स्थिर. निर्विकार.
डोळ्यांत हजारो आठवणी, आणि एक न संपणारा निर्धार.

शिखंडी.

तिच्या अंगावर अजूनही युद्धाची धूळ चिकटलेली होती…

घाम आणि रक्त एकत्र मिसळून तिच्या त्वचेवर एक जड थर तयार झाला होता.
कपड्यांवर सुकलेल्या रक्ताचे ठिपके होते 
काही तिचे…
आणि काही त्या शत्रूंचे, ज्यांना तिने स्वतःच्या हाताने संपवलं होतं.

तिच्या हातातली तलवार अजूनही घट्ट पकडलेली होती…
इतकी घट्ट की बोटं पांढरी पडली होती.
जणू ती तलवार सोडली,
तर तिच्या आत साठवलेली वर्षानुवर्षांची आग,
तिचा निर्धार…
तिचं अस्तित्वच कोसळेल.

तिचे श्वास जड झाले होते…
प्रत्येक श्वास खोल, तुटक…
जणू प्रत्येक श्वास घेताना ती स्वतःलाच ओढत होती.

तो थकवा फक्त आजच्या युद्धाचा नव्हता…
तो होता दोन जन्मांचा भार.

एक दीर्घ, जळत राहिलेला प्रवास…
जिथे प्रत्येक क्षण सूडाने, वेदनेने, आणि अपमानाच्या आठवणीने भरलेला होता.

एक क्षण…

तिने हळूच आजूबाजूला नजर फिरवली.

शामियान्याच्या बाहेरचा प्रकाश आत हलकेच झिरपत होता…
पण आत…
सगळं स्थिर होतं.

कोणीच नव्हतं.

ना कोणाची गर्जना…
ना कोणताही आदेश…
ना तलवारींचा आवाज…
ना मृत्यूचा सावट…

फक्त ती…

आणि तिचं अंतर्मन.

त्या शांततेने तिला वेढलं…
आणि त्या शांततेत पहिल्यांदाच ती एकटी पडली.

हळूहळू…

तिच्या हाताची पकड सैल झाली.

तलवार बोटांतून निसटली…

धाडकन!

जमिनीवर आदळण्याचा तो आवाज
त्या शांततेत गडगडाटासारखा घुमला.

जणू काहीतरी तुटलं होतं…
बाहेर नाही आत.

जणू तिच्या आयुष्याचा एक संपूर्ण अध्याय
त्या आवाजासोबत संपून गेला.

तिने डोळे मिटले…

आणि एक दीर्घ श्वास घेतला…

तो साधा श्वास नव्हता.

तो होता सुटकेचा…

जणू अनेक वर्षांनी एखाद्याने तिच्या गळ्यातील अदृश्य बेड्या काढून टाकल्या होत्या.

जणू ती कैद  जी शरीरात नव्हती,
पण आत्म्यात होती 
आज संपली होती.

पण त्या सुटकेतही एक रिकामेपणा होता…

एक पोकळी…
जी भरून काढायला काहीच उरलं नव्हतं.

क्षणातच तिचं शरीर थरथरलं…

पायांनी साथ सोडली…

आणि ती हळूहळू खाली कोसळली.

गुडघे जमिनीवर टेकले…
हात पुढे गेले…
मातीला स्पर्श झाला —
तीच माती जी आज रक्ताने भिजली होती.

तिचं डोकं खाली झुकलं…

आणि मग…

अश्रू.

सुरुवातीला एक थेंब…

मग दुसरा…

हळूहळू ते वाहू लागले.

शांत… नि:शब्द…

पण काही क्षणांतच ते अनावर झाले.

तिचं संपूर्ण शरीर हलत होतं…
श्वास तुटत होते…
आणि तिच्या आत साठलेली वर्षानुवर्षांची वेदना
अश्रूंमधून बाहेर येत होती.

आज पहिल्यांदाच…

ती रडत होती.

आज ती योद्धा नव्हती.
ना सूडाने पेटलेली सावली.

आज ती फक्त एक आत्मा होती 
थकलेला… तुटलेला…
आणि पूर्णपणे रिकामा.

तिच्या डोळ्यांसमोर एक चेहरा वारंवार उभा राहत होता…

तो शांत चेहरा…
तो अढळ निर्धार…
ती कठोर प्रतिज्ञा…

भीष्म.

तो अजेय योद्धा…
धर्माचा रक्षक…
ज्याच्या नावानेच युद्ध थांबत होतं…

तोच…

तिच्या वेदनेचं मूळ.

आज तो बाणांच्या शय्येवर पडला होता…
शरीर छिद्रांनी भरलेलं…
पण चेहरा अजूनही शांत…

जिवंत…
पण मृत्यूची वाट पाहत.

आणि हे सगळं…

तिच्यामुळे.

तिच्या प्रत्येक श्वासामागची आग…
तिच्या अपमानाची राख…
तिच्या दोन जन्मांचा ज्वालामुखी…

आज शांत झाला होता.

संपला होता.

पण त्या राखेतून उठणारा धूर अजूनही होता…

कारण सूड संपला होता…
पण वेदना अजूनही जिवंत होती.

पण…

मनात आनंद नव्हता.

विजयाचा कोणताही गर्व नव्हता…
ना छाती अभिमानाने भरून आली होती,
ना डोळ्यांत समाधान होतं.

फक्त एक पोकळी होती…
आणि त्या पोकळीत घुमणारा एकच प्रश्न

“आता काय?”

ज्याच्यासाठी ती जगली…
ज्याच्यासाठी तिने प्रत्येक श्वास जळत्या निखाऱ्यासारखा घेतला…
ज्याच्यासाठी तिने स्वतःला पुन्हा पुन्हा घडवलं…

तो सूड… आज संपला होता.

वर्षानुवर्ष पेटत राहिलेली आग
एका क्षणात विझली होती.

आणि तिच्यामागे उरलं होतं
फक्त राख.

आता तिच्याकडे उरलं होतं…

एक रिकामं आयुष्य.

ना ध्येय…
ना दिशा…
ना कारण.

तिने हळूहळू वर पाहिलं…

डोळ्यांत अजूनही अश्रू दाटलेले…
दृष्टी धूसर झालेली…

शामियान्याच्या बाहेरच्या मशालींचा प्रकाश
आत येत होता
डळमळता… अस्थिर…

जणू तोही थकला होता.

त्या हलत्या प्रकाशात
भिंतीवर तिची सावली पडली होती…

आणि त्या सावलीकडे पाहताना
तिला स्वतःचंच प्रतिबिंब दिसलं.

पण ते प्रतिबिंब स्पष्ट नव्हतं…

ते पूर्ण नव्हतं.

ना ती पूर्ण स्त्री दिसत होती…
ना पूर्ण पुरुष…

त्या सावलीत फक्त एक आकृती होती
तुटलेली… विखुरलेली…

जणू ओळखच हरवलेली.

ती एक व्यक्ती नव्हती आता…

ती एक कथा झाली होती.

वेदनेची…
अपमानाची…
आणि न संपणाऱ्या शोधाची.

एक असं अस्तित्व…
ज्याला कधीच पूर्णपणे स्वीकारलं गेलं नाही.

ना या जगाने…
ना स्वतःने.

तिचे ओठ हलले…

आवाज अतिशय मंद…
जणू स्वतःलाच ऐकू जाईल इतका

“अंबा…
तू शांत झालीस का?”

तो प्रश्न हवेत विरघळला…

काही क्षण…
काही श्वास…

पण…

त्या प्रश्नाचं उत्तर आलं नाही.

शांतता होती
गंभीर… अथांग…
जणू त्या शांततेतच सत्य दडलं होतं,
पण ते उलगडण्याची परवानगी कोणालाच नव्हती.

तिचे अश्रू हळूहळू थांबले…

श्वास पुन्हा स्थिर झाले…

पण मन?

मन अजूनही तसंच होतं
अपूर्ण.

तिने पुन्हा एकदा डोळे उघडले.

बाहेरची रात्र आता अधिक गडद झाली होती.
मशालींचा प्रकाशही आता थकलेला वाटत होता…
जणू त्यांनाही माहीत होतं
आज काहीतरी संपलं आहे…
पण काहीतरी अजूनही उरलं आहे.

ती हळूहळू उभी राहिली.

पाय अजूनही थरथरत होते…
पण आता ती पडली नाही.

तिने खाली पडलेल्या तलवारीकडे पाहिलं.

क्षणभर…

जणू ती परत उचलावी का, असा विचार तिच्या मनात आला.

पण नाही.

या वेळेस तिने ती उचलली नाही.

कारण युद्ध संपलं होतं…
पण तिच्या आतली लढाई अजूनही सुरू होती.

तिने एक पाऊल पुढे टाकलं…

मग दुसरं…

शामियान्याच्या बाहेर आली.

रात्रीच्या अंधारात कुरुक्षेत्र शांत पडलेलं होतं
पण त्या शांततेत हजारो कथा अजूनही जिवंत होत्या.

तिने दूरवर पाहिलं…

जिथे कुठेतरी
बाणांच्या शय्येवर
अजूनही श्वास घेत होता

भीष्म.

क्षणभर…

तिच्या पावलांनी त्या दिशेने वळावं असं वाटलं.

कदाचित उत्तर मिळेल…
कदाचित शांती…

पण ती थांबली.

कारण आता तिला जाणवलं होतं

उत्तर बाहेर नाही.

ना त्याच्याकडे…
ना या रणभूमीत…

ते कुठेतरी तिच्याच आत हरवलं आहे.

तिने डोळे बंद केले…

आणि मनात एक कुजबुज उमटली

“सूड पूर्ण झाला…
पण मी…?”

त्या प्रश्नाचंही उत्तर नव्हतं.

फक्त एक रिकामी जागा होती
जिथे कधी राग होता…
जिथे कधी ज्वाला होती…

आता तिथे फक्त शांत राख उरली होती.

आणि त्या राखेत अजूनही
एक न विझलेली ठिणगी होती

अपूर्णतेची.

ती हळूहळू चालत राहिली…

ना कुठल्या दिशेने,
ना कुठल्या ध्येयाने…

फक्त चालत राहिली.

जणू शोध अजून संपला नव्हता.

जणू हा शेवट नव्हता
फक्त एक थांबा होता.

आणि त्या अंधारात,
त्या अनिश्चित वाटेवर…

ती हरवत गेली.

ना विजयात…
ना पराभवात…

तर एका अशा अवस्थेत
जिथे दोन्हीचा अर्थ उरत नाही.

ती होती

शिखंडी.

अपूर्ण.